Hiện nay, nơi đây vẫn là địa điểm hội tụ của những người yêu thích ca trù, nghệ nhân ưu tú Vân Mai, chủ nhiệm câu lạc bộ ca trù Bích Câu đạo quán trò chuyện với phóng viên Báo Quân đội nhân dân Điện tử về việc duy trì đều đặn hoạt động của giáo phường ca trù này.

Không phải con nhà nòi, nhưng với tình yêu to lớn dành cho ca trù, nghệ nhân Vân Mai đã tự mày mò, khổ luyện trong nhiều năm để chinh phục loại hình nghệ thuật này.

leftcenterrightdel
Nghệ nhân ưu tú Vân Mai biểu diễn ca trù.

Phóng viên (PV): Không phải con nhà nòi, tại sao chị lại có một tình yêu dành cho ca trù lớn như thế?

Nghệ nhân Vân Mai: Từ nhỏ, tôi đã yêu ca hát, vì tôi sinh ra ở Thái Bình, mảnh đất của chèo. Vì thế, các loại hình ca nhạc dân tộc như chèo, chầu văn, tôi đã hát từ bé. Sau nhiều năm đi hát, tình yêu dành cho nhạc dân tộc cứ lớn dần lên. Thời điểm tôi biết đến ca trù, có rất ít người hát. Bắt tay vào tìm hiểu, tôi mới thấy ca trù khó như thế nào. Khó trong phạm trù với tất cả người làm nghệ thuật. Tôi đã tự tìm hiểu hiểu, mày mò học. Khoảng thời gian đầu, tôi gặp rất nhiều khó khăn. Khi tìm các lão nghệ nhân để học hỏi, các cụ cũng chỉ dạy tôi vài cách hát sơ đẳng, nhưng có ý không muốn truyền cho cái cốt lõi, vì tôi không phải người nhà. Vì vậy, phần lớn thời gian tôi đều tự học. Tôi nghe băng của các nghệ nhân kỳ cựu, như cụ Quách Thị Hồ, Châu Doanh, Đinh Thị Bản… Dần dần tôi đã tìm ra được lối hát. Đồng thời, trong quãng thời gian đó, tình yêu dành cho ca trù dần lớn lên trong tôi.

PV: Theo chị, học hát ca trù, đâu là điều khó khăn nhất?

Nghệ nhân Vân Mai: Theo tôi, khó khăn nhất là kỹ thuật hát. Trong tất cả các loại hình âm nhạc dân tộc, kỹ thuật hát của ca trù là khó nhất, bởi nó đòi hỏi phải ém hơi, nhả chữ. Ém một hơi nhả ra một chữ sẽ tạo thành hột, đây là điểm cốt lõi làm nên hồn cốt của loại hình nghệ thuật này. Ca trù không chỉ đơn thuần là hát, mà còn phải nảy hột. Nảy hột phải có kỹ thuật, chịu khó rèn luyện mới có được hơi chắc. Hột trong ngôn ngữ của các loại hình nghệ thuật khác gọi là luyến. Song, ca trù lại không luyến theo kiểu mượt mà như hát chèo, nó có một nét rất riêng.

PV: Theo chị, đâu là nét đẹp độc đáo nhất của ca trù?

Nghệ nhân Vân Mai: Hát một câu mà ngân mượt mà là việc đơn giản, nhưng ngân luyến một câu mà nảy thành hột thì rất khó. Ai nghe băng hát của các cụ kỳ cựu trong nền ca trù, thấm nhuần được kỹ thuật ngân, mới có thể nhìn rõ được cái “hột” trong đó. Hát phải ém chặt hơn, nảy lên nhiều hột mới gọi là ca trù. Hột đã trở thành nét đẹp đặc trưng riêng biệt của loại hình nghệ thuật dân tộc này, không thể lẫn vào đâu được.

PV: Chị đánh giá như thế nào về ca trù cổ hiện nay?

Nghệ nhân Vân Mai: Hát ca trù đã được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể thế giới từ năm 2009, nhưng đến tận bây giờ, vẫn đang trong tình trạng cần được bảo tồn khẩn cấp. Hiện nay, các câu lạc bộ hát ca trù vẫn chưa có được sự đào tạo bài bản. Có câu lạc bộ chỉ theo học các cụ nghệ nhân được 2 đến 3 tháng. Với quãng thời gian ngắn như vậy, chưa đủ khả năng để hát được ca trù, truyền tải được vẻ đẹp của loại hình này. Không chỉ vậy, các bạn trẻ bây giờ chưa thực sự quan tâm đến ca trù, nên việc truyền dạy rất khó. Môi trường đào tạo bài bản ở đâu? Hát cho ai nghe? Hai câu hỏi này chưa có ai tìm được câu trả lời thỏa đáng. Vì không sống được bằng nghề nên nhiều người đành phải bỏ cuộc.

PV: Chị có thể chia sẻ lý do thành lập Bích Câu đạo quán, một câu lạc bộ dạy ca trù miễn phí?

Nghệ nhân Vân Mai: Khi được công nhận là nghệ nhân ưu tú, tôi quyết định mở một lớp để tìm kiếm những hạt nhân tinh túy cho ca trù tại Bích Câu đạo quán. Ca trù rất kén giọng hát, muốn hát tốt, thì phải có chất giọng, còn nếu không thì rất khó. Hiện nay, nhiều bạn trẻ tìm đến Bích Câu đạo quán để học, nhưng số lượng rất ít. Mục đích ban đầu của các em là học cho biết, nhưng sau đó hầu hết đều kêu khó, rồi bỏ cuộc. Tôi nghĩ, đó là vì các em chưa thực sự yêu thích loại hình nghệ thuật này chứ nếu thật sự đam mê thì sẽ thành công. Lớp học của tôi đã đào tạo được 2 ca nương là Trần Chinh và Minh Hằng đã đạt được thành công với loại hình nghệ thuật ca trù.

Xin cảm ơn chị về cuộc trò chuyện này!

NGUYỄN QUỲNH (thực hiện)