Mê xẩm từ nhỏ
NNƯT Phan Thị Kim Dung sinh ra trong một gia đình có truyền thống âm nhạc ở huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Bố của bà là Phan Đức Hậu - nghệ nhân xẩm nổi tiếng thành Nam. Ngay từ nhỏ, Kim Dung đã được thừa hưởng tài nghệ của bố, được bố truyền dạy tỉ mỉ từng câu chữ trong cách lấy hơi, nhả chữ. Một lần nghệ nhân Hà Thị Cầu đến Nhà văn hóa 3-2 (TP Nam Định, tỉnh Nam Định) dạy hát cho các nghệ sĩ trong đoàn. Vì mê xẩm nên Kim Dung lặn lội đến xem và may mắn được vào học ké. Lớp học kéo dài một tuần đã giúp Kim Dung dần nâng cao trình độ hát xẩm.
Đến tuổi trưởng thành, dù làm đi làm công nhân nhưng Kim Dung vẫn tiếp tục nuôi dưỡng đam mê với âm nhạc truyền thống. Kim Dung thường tập luyện tập những tiết mục văn nghệ phục vụ đời sống tinh thần của cán bộ, công nhân viên trong công ty. Trong một cuộc thi của ngành nội thương được tổ chức tại Nghệ An, Kim Dung tham dự và đã giành được Huy chương Vàng với bài xẩm “Nghị quyết Đảng ta”. Mặc dù không hoạt động âm nhạc chuyên nghiệp nhưng cuộc đời Kim Dung đã gắn bó với âm nhạc truyền thống với những chuyến đi diễn xa gần. Bà sở hữu một giọng hát đặc biệt, được Nghệ nhân Nhân dân Xuân Hoạch đánh giá: “Hát tốt, hay, giọng sang”.
Đau đáu “giữ lửa” nghề
Gắn bó với hát xẩm, NNƯT Phan Thị Kim Dung luôn đau đáu với việc truyền dạy cho những người yêu âm nhạc truyền thống, đặc biệt là giới trẻ. Năm 2009, bà đã thành lập câu lạc bộ Dân ca và chèo làng Mọc Quan Nhân (phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, TP Hà Nội) với số hội viên ban đầu là 14 người. Từ lớp học đầu tiên gồm 30 em trong độ tuổi từ 8-14, nhiều em hiện nay đã trưởng thành. Mặc dù không theo chuyên nghiệp nhưng nhiều em vẫn say sưa hát xẩm vì tình yêu và bảo tồn văn hóa dân tộc. NNƯT Kim Dung chia sẻ: “Bất kể nơi nào cần truyền dạy là tôi lại sẵn sàng đến. Đa phần học viên của tôi là các cháu nhỏ, chị em công nhân viên chức về hưu, nhưng cũng có người là nông dân tay cày tay cuốc nhưng nghe tiếng hát chèo, hát xẩm là người ta thích lắm, mê lắm. Điều làm tôi hạnh phúc là mỗi ngày lại có thêm nhiều người biết đến và tham gia lớp học”.
Phương pháp của NNƯT Kim Dung là dạy những bài xẩm dễ như xẩm tàu điện, xong dần dần mới đưa cái khó như xẩm huê tình, trống quân, thập ân. Thường thì mỗi làn điệu học trong một tháng, khi chuyển bài mới phải kiểm tra lại bài cũ. Tuy nhiên, âm nhạc dân tộc lại là môn học phải có năng khiếu thực sự mới tham gia được nên trong quá trình đào tạo, bà cũng thường xuyên sàng lọc, động viên để những em có năng khiếu thì vươn lên còn những em không có năng khiếu sẽ hướng đến những môn học khác phù hợp hơn.
Hiện nay, bà con nhân dân và trẻ em làng Mọc Quan Nhân ngày ngày rôm rả bên tiếng đàn, tiếng hát. Các lớp cứ nối tiếp được mở ra, lớp nọ kế lớp kia, việc học hát đã trở thành phong trào. Mọi người hăng say đến lớp học với mong muốn được học những câu hát truyền thống, để vực dậy một mảnh đất giàu truyền thống âm nhạc xưa kia. “Có những em đến với lớp xẩm khi mới học lớp 2, khi tôi bảo cầm sách hát thử thì con nói không biết đọc. Không biết đọc mà các em vẫn đến với lớp học, đó là một điều rất đáng quý. Tôi quan niệm trẻ con như một tờ giấy trắng nên mình phải dạy tỉ mỉ, tròn vành rõ chữ, cách lấy hơi, nhả chữ, các dấu chấm, dấu hỏi, dấu ngã, dấu nặng. Nhiều em còn ghi âm vào để về nhà cùng tập hát với bố mẹ”, nghệ nhân Kim Dung chia sẻ.
Ngồi trò chuyện với NNƯT Kim Dung, chúng tôi xúc động khi nghe bà nhắc đến việc dạy âm nhạc truyền thống cho những học trò kém may mắn trong cuộc sống. Vừa qua, NNƯT Kim Dung đã dạy 3 em tại Hội Người khuyết tật quận Thanh Xuân hát, múa. Khi đã thành thục một vài tiết mục các em đã gửi video dự thi và sắp tới sẽ sang Ấn Độ biểu diễn chính thức. Trước đó, học sinh khuyết tật của bà đã được vào hát tại trụ sở Liên hợp quốc tại Việt Nam.
Không chỉ phục vụ đời sống tinh thần cho người dân nơi đây, câu lạc bộ Dân ca và chèo làng Mọc Quan Nhân còn gặt hái được nhiều thành công trong các cuộc thi văn hóa văn nghệ như: Huy chương Vàng trong Hội thi hát văn và hát chầu văn khu vực Đồng bằng sông Hồng lần thứ nhất tại Vĩnh Phúc năm 2010; Giải Nhất trong Liên hoan hát văn do Hội Di sản văn hóa Thăng Long - Hà Nội tổ chức năm 2012… Riêng cá nhân nghệ nhân Kim Dung, kể từ năm 2015 khi được phong danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, bà đã gặt hái được 2 Huy chương Vàng trong các hội diễn do Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch tổ chức và 3 giải A trong các cuộc thi do UBND thành phố Hà Nội tổ chức. Nhiều người tin rằng, tới đây nghệ nhân Kim Dung sẽ được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân.
Bài và ảnh: LAM ANH